มอญ
มอญ ชาวมอญอพยพมาอยู่ในบริเวณเมืองนครราชสีมาเมื่อ พ.ศ. 2318 สมัยกรุงธนบุรีสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช พระราชทานครัวมอญที่อพยพเข้ามาสวามิภักดิ์ มีพระมหาโยธา (เจ่ง) เป็นหัวหน้าแบ่งให้พระยานครราชสีมานำขึ้นมาอยู่ที่เมืองนครราชสีมา ตั้งครัวมอญที่ลำพระเพลิง เขตอำเภอปักธงชัย ที่บ้านพลับพลา อำเภอโชคชัยและพระยาศรีราชรามัญผู้เป็นหัวหน้าพาญาติพี่น้องมาอยู่ในเมืองเป็นสายกองส่วยทอง ตั้งบ้านเรือนเรียกว่า บ้านมอญ ตรงหลังบริเวณโรงเรียนจีนเก่า (สมาคมฮากกา) มอญพวกนี้สืบเชื้อสายต่อมากลายเป็นไทยไปหมดสิ้นได้ถ่ายทอดประเพณี และวัฒนธรรมของมอญ เป็นมรดกแก่ชาวนครราชสีมา
สมัยรัชกาลที่ 3 เมื่อเกิดขบถเจ้าอนุวงศ์เวียงจันทน์ พ.ศ. 2336 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้เจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ) คุมกองมอญมาสมทบกับทัพของพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพที่เมืองนครราชสีมา ได้ร่วมลาดตระเวนกับทหารไทย ภายในรัศมี 30 กิโลเมตรถึงเมืองปักธงชัย เสร็จศึกแล้วทหารมอญกลับทางปักธงชัย ทหารมอญเห็นลักษณะภูมิประเทศอุดมสมบูรณ์ของปักธงชัย เกิดความพอใจ ส่วนหนึ่งย้อนกลับมาจับจองที่ดินทำมาหากินสมทบกับชาวมอญที่อยู่มาแต่เดิมบริเวณลำพระเพลิง ปัจจุบันกลุ่มชนที่สืบเชื้อสายมอญอยู่ในนครราชสีมายังรักษาวัฒนธรรมประเพณีมอญไว้ เช่น ภาษา การไหว้ผีมอญ การเล่นสะบ้า คือ บริเวณบ้านท่าโพธิ์ บ้านลำพระเพลิง ตำบลนกออก อำเภอปักธงชัย
สภาพสังคมชาวมอญ อยู่รวมกันเป็นหมู่บ้านมีชาวมอญเป็นผู้ปกครอง นับถือพุทธศาสนานิกายเถรวาท และนับถือผีที่สำคัญที่สุดคือ ผีประจำหมู่บ้าน ประดิษฐานไว้ที่ศาลชายทุ่ง และผีบ้านผีเรือน เป็นผีประจำตระกูล การนับญาติเฉพาะฝ่ายชายที่เป็นผู้รับผีต่อ ๆ ไป ผู้รับผีมีหน้าที่เก็บรักษาและคอยดูแลสมบัติของผี (ประกอบด้วย แหวน 1 วง ผ้า 1 ผืน โสร่ง 1 ผืน หม้อ 1 ใบ) ถ้าชำรุดต้องหามาเปลี่ยนใหม่ ทำการรำผีอยู่เสมอตามประเพณี ส่วนผีประจำหมู่บ้านนั้น ทำพิธีบูชาเซ่นสรวงปีละครั้ง ในพิธีมีการเข้าทรงทำนายความเป็นไปและความอุดมสมบูรณ์ของอนาคต หมู่บ้านมอญมีแม่มดหมอผีประจำหมู่บ้าน
ชาวมอญประกอบอาชีพทำนา ทำสวน ทำเครื่องปั้นดินเผา เช่น ตุ่ม หม้อ ไห โอ่ง นอกจากนี้ งานฝีมือที่ทำในยามว่างจากฤดูทำนา เช่น ทอผ้า ทอเสื่อ สานตะกร้า กระบุง และทำอิฐมอญ ชาวมอญรุ่นหลังมีความรู้สึกว่าตนเป็นคนไทยมิใช่มอญ
ที่มา : หนังสือวัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนครราชสีมา